Z historii Gąbina

  .

Na cmentarzu katolickim, gdzie spoczywają szczątki powstańców, można przeczytać na tablicy: "Powstańcom poległym w roku 1863 w walce o wolność Ojczyzny w dniu przeniesienia prochów. Wdzięczni rodacy Gąbina. Gąbin 3 maja 1932 r."

.

Do niedawna stał na wzgórzu stary dworek, gdzie był szpital polowy podczas powstania listopadowego i styczniowego.

Tradycje powstania styczniowego w Gąbinie

     Dzieje narodów świata uczą, że nic nie smakuje tak pięknie, jak wolność. Drogi do niej są jednak trudne, usłane wyboistymi koleinami, uświęcone krwią ludzi najbardziej godnych, bohaterów. Czy możemy o nich zapomnieć?

     Wiele lat mija od wybuchu Powstania Styczniowego. Jeszcze w przedwojennym Gąbinie i zaraz po wojnie żyli ludzie, którzy pamiętali przekazy dziadków i mogli o powstaniu coś powiedzieć. 3 maja 1932 roku w grobie peowiaków złożono kości powstańców straconych na placu dawnej ujeżdżalni, gdzie w okresie międzywojennym stanął gmach szkoły. Już wcześniej w Polsce niepodległej upamiętniono to miejsce ogrodzonymi trzema krzyżami. Nie zachowały się z tego pogrzebu żadne zapiski ani zdjęcia. Wiemy tylko, że organizacje społeczne, POW, legioniści, strażacy, młodzież i społeczeństwo Gąbina odprowadziło ich z honorami na cmentarz. Do niedawna stał na wzgórzu stary dworek, gdzie był szpital polowy podczas powstania listopadowego i styczniowego. W lesie na Okoluszu stoi drewniany krzyż, upamiętniający jeden z epizodów powstańczych. Na cmentarzu katolickim, gdzie spoczywają szczątki powstańców, można przeczytać na tablicy: "Powstańcom poległym w roku 1863 w walce o wolność Ojczyzny w dniu przeniesienia prochów. Wdzięczni rodacy Gąbina. Gąbin 3 maja 1932 r."
     Żywa była w połowie XIX wieku w Gąbinie pamięć walk o wyzwolenie ojczyzny. Mieszkańcy miasteczka i okolic brali udział w powstaniu kościuszkowskim, w Legionach Dąbrowskiego, w powstaniu listopadowym oraz w różnych formach działalności patriotycznej przeciw carskiemu zaborcy. Przed powstaniem styczniowym żyli w Gąbinie i okolicy oficerowie byłego wojska polskiego, jak: Józef Szeliski, Henryk Gustaw Moldenhawer. Znany i powszechnie szanowany był pastor - patriota Wilhelm Nataniel Ernest Bando, który opiekował się lazaretem wojskowym podczas powstania listopadowego. Patriotycznie była nastawiona część okolicznego ziemiaństwa, szczególnie w Kunkach, Waliszewie, Reszkach i Kamieniu.
     Gąbin i jego okolice stanowiły dogodny teren dla walk partyzanckich, ponieważ wokół rozciągają się rozległe lasy bez przerwy aż do Duninowa, łącząc się z lasami ziemi włocławskiej, a od strony południowej i wschodniej z lasami słubickimi, iłowskimi, a dalej z niewielkimi przerwami sięgając Puszczy Kampinoskiej.

     W 1861 roku wzmagają się w Gąbinie i okolicy nastroje patriotyczne. W pogrzebie mieszkanki Gąbina o nazwisku Suwalska uczestniczyło 300 osób. W związku z tym dowódca niżegorodzkiego pułku piechoty wnosi protest do burmistrza Gąbina Stanisława Dymińskiego. Odbywały się też w kościele gąbińskim patriotyczne nabożeństwa, podczas których wierni śpiewali "Boże coś Polskę". Kiedy w 1862 roku szykowano masową brankę rekruta, by przetrzebić patriotycznie nastawioną młodzież, wielu młodych mężczyzn zbiegło w pobliskie lasy.
     Działania powstańcze w Gąbinie rozpoczęły się dwa dni po ich wybuchu w całym zaborze rosyjskim. W nocy z dnia 25 na 26 stycznia powstańcy z oddziału Kazimierza Mielęckiego w liczbie 100 osób zaatakowali Gąbin, w którym stacjonowało 40 żołnierzy rosyjskich z ołonieckiego pułku. Polacy byli słabo uzbrojeni, o czym świadczy fakt, że uciekając pozostawili 49 kos, 2 strzelby myśliwskie i jeden duży nóż. 3 kwietnia 20 powstańców zabrało z gąbińskiej poczty dwa pistolety służbowe i dwieście rubli srebrnych, a 8 kwietnia uwolnili z miejscowego aresztu powstańca Pawła Wojciechowskiego.

     W okolicach Gąbina szczególnie aktywna była partia Józefa Łakińskiego licząca 700 ludzi. Robili oni wypady do Szczawina, Dobrzykowa i innych pobliskich miejscowości. Przeciwko nim rozpoczęli działania wojenne pułkownik Burghard i podpułkownik Helferding. Wielu gąbiniaków zaciągało się do partii Józefa Łakińskiego, Eugeniusza Dobrowolskiego, Stanisława Lipińskiego i oddziału konnego Emeryka Syrewicza. Brali udział w wielu potyczkach oraz walkach w bliższych i dalszych okolicach Gąbina. Znamy niektóre nazwiska powstańców, jak Antoni Boguszewski, Jan Budzyński, Leopold Daszkiewicz, Tomasz Gil, Karol Grynder, Tomasz Kobierski, Adolf Lange, Paweł Lorens, Jakub Polański, Jan Redke, Leopold Leonard Siekierski vel Biesiekierski, Nachym Sander, Kazimierz Zalewski oraz Józef Zalewski - rolnik z Kielnik.

     Byli także wśród gąbinian tacy, co choć nie brali czynnego udziału w powstaniu, współpracowali z jego uczestnikami. Miejscowy Żyd Juda Gąska dostarczał im prochu, który podobno sam wyrabiał. Kowal Knobel kuł kosy oraz ostrza pik i lanc. Spora grupka mieszkańców Gąbina, zwłaszcza kobiet, opiekowała się powstańczym lazaretem, mieszczącym się w starym dworku na Suchym Pniu. Byli to: rabin Icek Plucer, Ruchla i Aron Zylbergowie, Otylia Gubalska, Teofila Sumlińska, Maria Wojciechowska - akuszerka, Luiza Lange, Jadwiga Wiśniewska, Józefa Kosoborowicz i Jadwiga Wilczyńska.

     Kilka dwunasto i trzynastoletnich dziewcząt z Gąbina było kurierkami. Do lasów i okolicznych dworów przenosiły we włosach meldunki i rozkazy. Udawały, że idą na maliny, jagody lub grzyby. Niestety, nie zachowały się ich nazwiska. Wiem tylko ze wspomnień rodzinnych, że zadań tych podejmowała się Franciszka Kobierska (córka powstańca Tomasza) oraz dwie dziewczynki z rodzin powstańczych Gilów i Polańskich. Niektórzy z gąbiniaków związali się z żandarmerią powstańczą, wykonujących wyroki na donosicielach i szpiegach. Byli to: Kazimierz Zalewski - wyrobnik, Leopold Siekierski vel Biesiekierski - czeladnik stolarski, Nachym Sander - rzemieślnik.

     By nie narażać swych bliskich, często gąbiniacy walczyli w dalszych stronach.
     W czasie powstania styczniowego zaborca wobec mieszkańców Gąbina i okolic stosował ostry terror, który przypomina pacyfikacje z czasów okupacji hitlerowskiej. Już pod koniec 1863 roku we Włocławku otworzono sąd polowy przy dowództwie ołonieckiego pułku. W grudniu tegoż roku zaaresztowano w Gąbinie 18 osób za opiekę nad lazaretem powstańczym, który istniał od 11 maja do połowy lipca 1863 roku.
     W Gąbinie i w pobliskich wsiach rozgrywały się makabryczne sceny, pełne dzikiego okrucieństwa, przypominające najbardziej bolesne karty utworów Żeromskiego, lub były jakby żywcem wzięte z kartonów Grottgera...

     30 stycznia 1864 roku powieszono w Gąbinie trzech mężczyzn oskarżonych o udział w letniej żandarmerii powstańczej. Byli to wspomniani powyżej: Kazimierz Zalewski, Leopold lub Leonard Biesiekierski i Józef Miller - pisarz gminny z Sannik. Egzekucja tych młodych ludzi mocna wstrząsnęła Gąbinem, ponieważ po dziś dzień niektóre jej szczegóły, znane z rodzinnych przekazów, pozostały żywe w pamięci mieszkańców.

     Niepohamowanym bestialstwem wobec powstańców i ich rodzin odznaczał się książę Emil Sayn Wittgenstein Berleborg, który z całą bezwzględnością tłumił ruch narodowo-wyzwoleńczy w powiecie włocławskim i gostynińskim. Z jego to rozkazu spalono dwory znakomicie zagospodarowane folwarki w Reszkach, Kunkach, Waliszewie i Kamieniu.
     On to szczególnie okrutnie obszedł się z dworem i folwarkiem w Kamieniu za to, że właściciele nie odmówili wódki powstańcom, wiozącym na stracenie szpiega - kolonistę Bőhmego. Jak sam pisze w wydanych w Paryżu wspomnieniach pt. "Souvenirs et correspondence" kazał ze dworu i folwarku powyrzucać wszystko, tj. sprzęty domowe, odzież, fortepian, bryczki, nawet powyrywano okna i drzwi. Następnie wszystko wrzucono na stos i spalono. Dwór okrutny dowódca kazał zburzyć całkowicie. W folwarku pozostały nietknięte tylko stajnie, z których konie oraz bydło wypędzili Moskale i sprzedali na jarmarku w Kutnie. Jednego z furmanów folwarcznych za to, że wiózł powstańców, powieszono w pustych wrotach stajni.

     Pod koniec lutego 1864 roku zostali powieszeni w Gąbinie czterej Polacy, których oskarżono o wykonanie wyroku wydanego przez sąd powstańczy na Bőhmego. 16 marca zginął na szubienicy w Gąbinie Walenty Wojciechowski, a 21 tego samego miesiąca szlachcic ze Świniar - Stanisław Zieliński. Wkrótce po akcie terroru w Kamieniu, spadły represje na ludność Gąbina. Spalono publicznie na placu targowym całe mienie 10 przedstawicielom władz miejskich. Ponadto nakładano na mieszkańców wysokie kontrybucje. Już pod koniec 1863 roku zmuszono Gąbin do zapłacenia 3000 rubli srebrnych, potem zaś 5000 rbs.

     Po upadku powstania musieli gąbinianie zapłacić 2144 rbs. Na okoliczne dwory nałożono obowiązek dostarczania darmo wojsku rosyjskiemu żywności dla ludzi i koni. W maju 1864 roku władze carskie wszczęły dochodzenia, kto pomagał powstańcom i walczył w ich szeregach. Z Gąbina i wsi przyległych aresztowano sześciu Polaków, których zesłano na Sybir. Byli to: Stanisław Dymiński, inwalida piastujący przed powstaniem urząd burmistrza, Paweł Wojciechowski, Tomasz Kobierski, Stanisław Kowalski, Nachym Sander, Józef Zalewski z Kielnik. Nie wszyscy z zesłania wrócili...

     Upadek powstania przyniósł wielkie zubożenie Gąbina oraz zniszczenie gospodarki folwarcznej i chłopskiej, zwłaszcza gdy jej właściciele sprzyjali powstaniu.
     Szumią stare drzewa na cmentarzu gąbińskim. Uczestnicy i świadkowie tamtych wydarzeń śpią często w zapomnianych mogiłach. Po lazarecie powstańczym - dworku Dobrowolskich, skąd wyruszył w świat ich syn Franciszek, wybitny nasz rodak, członek powstańczego Rządu Narodowego, pozostały szczątki ruin.
     Nie ma śladu po dworkach i folwarkach w Kamieniu, Kunkach, Waliszewie. Ziemia wchłonęła kości poległych.
     I tak ginie pamięć o tych, co poszli na nierówny bój o wolną Polskę...

Jan Borysiak    

Źródło: "Tygodnik Płocki" nr 5; 4 lutego 1997 r.