Radiowe Centrum Nadawcze

Fotoreportaż z uroczystości otwarcia Radiowego Centrum Nadawczego
w Solcu Kujawskim.
(4 września 1999 roku)

Fot 1: Przemówienie prezydenta RP podczas otwarcia RCN.

Fot 2: Uroczyste przecięcie wstęgi w RCN.

Fot 3: Odznaczenia dla osób najbardziej zasłużonych dla powstania RCN.

Fot 4: Zwiedzanie Radiowego Centrum Nadawczego.

Tak wygląda jeden z 768 modułów wzmacniacza mocy zamontowanych w nadajnikach RCN. Prezentują go soleczczanie, którzy znaleźli nową, dobrze płatną pracę: Jerzy Chęciński i Dariusz Czerwiński.

Zamiast kolosa - dwa maszty

Radiowe centrum nadawcze w Solcu nie wzbudzi zazdrości Europy, ale przynajmniej będzie

Wielki trzask, łamanie i gruchot, według niektórych trzęsienie ziemi - tak wyglądał upadek gigantycznego masztu w Konstantynowie, dzięki któremu radiowa "Jedynka" bez przeszkód mogła płynąć w świat. Stowarzyszenie Ochrony Życia Ludzi przy Najwyższym Maszcie Europy nie pozwoliło na odbudowę kolosa. Po latach awantur i gróźb nowe maszty stanęły na poligonie bombowym w Solcu Kujawskim. Od 4 września 1999 roku płynie stamtąd sygnał I programu.

- Nie ma czego żałować. Dla masztu miejsce w Solcu jest świetne, nie to, co u nas - mówi Janusz Kiełbasa, jeden z liderów Stowarzyszenia Ochrony Życia Ludzi przy Najwyższym Maszcie Europy, które protestowało przeciwko dbudowie masztu w Konstantynowie.
Ale niektórzy żałują. - To miało być cacko XXI wieku. Jego konstrukcja to marzenie, wiele tęgich głów pracowało nad jego projektem - mówi inż. Zbigniew Zarembski z Telekomunikacji Polskiej, która była właścicielem masztu w Konstantynowie.
Maszt w końcu stanął, ale niewielki, i to w Solcu Kujawskim. Nikt dziś nie zaprząta sobie głowy myślami, że w wysokości konstrukcji po wielu latach przestaniemy wieść prym w Europie. Każdy się cieszy, że "Jedynka" po prostu będzie.

Zawsze najwyżsi
Tradycje w budowach masztów radiowych mamy wyjątkowo chlubne. Pierwszy gigant stanął w Raszynie, i to w rekordowym tempie. W dziewięć miesięcy 1930 r. zbudowano najsilniejszą radiostację w Europie i jedną z najsilniejszych na świecie. Kolejnym światowym rekordem była najwyżej wówczas umieszczona antena nadawcza - na wysokości 200 metrów. Jeszcze w czasie próbnej emisji program Polskiego Radia odbierali mieszkańcy Europy, Algieru i Egiptu. Sygnał był często doskonały, głównie dzięki słabemu uprzemysłowieniu oraz pustce w eterze. Nie trwało to długo. Już po kilku latach nadajniki trzeba było wzmocnić, ale prace nad zwiększeniem ich siły przerwała wojna. Gdy Niemcy zbliżali się do Warszawy, urządzenia zdemontowano i obiekt wysadzono w powietrze. Odbudowa ruszyła po wojnie. Wsparli ją nawet Rosjanie, przekazując w darze... przedwojenny nadajnik z innej polskiej radiostacji. Znowu stanął najwyższy maszt w Europie - tym razem 355 metrów. Po kilku latach nadajnik wymieniono na silniejszy, a w latach 70. podjęto decyzję o budowie nowej radiostacji.

Gigant uderzył czubkiem w ziemię
Wybrano Konstantynów koło Gąbina, czyli niemal środek Polski. Po czterech latach, w 1974 r. maszt był gotowy. Znowu największy w Europie - 646 metrów, dzięki czemu "Jedynka" dobrze odbierana była przynajmniej w całej Polsce.
"Gąbiński kolos" składał się z 86 stalowych członów o trójkątnym przekroju. Stanął na trzech dwumetrowych słupach. By trzymał się prosto, na pięciu poziomach zamontowano po trzy stalowe liny. Wszystko ważyło razem 420 ton. Dzięki takiej konstrukcji w dzień "Jedynkę" bez żadnych zakłóceń odbierali mieszkańcy 97 proc. terytorium kraju.
Aż do 8 sierpnia 1991 r. Z powodu błędu popełnionego podczas wymiany jednej z lin podtrzymujących maszt cała konstrukcja runęła. Był wieczór, godz. 18 - 19. Trzask, łomot i w kilkanaście sekund wszystko leżało na ziemi. Niektórzy porównywali to z trzęsieniem ziemi. Maszt załamał się i zwinął, wbijając czubek tuż koło swojej podstawy. Cud sprawił, że nikomu nic się nie stało. Robotnicy zdążyli zjechać windą (pół godziny jazdy) na ziemię. Nadajniki ocalały, bo - połączone linią - stały kilometr od masztu. Nawet "Jedynka" nie zamilkła, bo i tak z powodu remontu masztu od kilku tygodni emitowana była przez stare i słabsze nadajniki z Raszyna. Kto zawinił? Specjalna komisja resortu łączności nie miała wątpliwości - Mostostal Zabrze, który stawiał i konserwował potem maszt. Na ławie oskarżonych zasiadły trzy osoby: kierownik budowy, szef ds. technicznych i szef jednego z zarządów Mostostalu, który budował konstrukcję. Za nieumyślne spowodowanie katastrofy sąd skazał pierwszego z nich na 2,5 roku pozbawienia wolności, dwóch pozostałych na dwa lata. Wszystkie wyroki w zawieszeniu.
Jacek G., szef zarządu (2 lata w zawieszeniu), nie chce opowiadać o tamtym wypadku. - To zbyt techniczne sprawy.
W każdym razie ja uważam, że nie popełniliśmy błędu - mówi dzisiaj. Nie wiadomo, czy i jakich odszkodowań zażądała Telekomunikacja od Mostostalu. - To nie są informacje dla prasy - usłyszeliśmy w TP SA.

Szkodzą czy nie szkodzą ?
Wszyscy żałowali, że maszt upadł, ale byli i tacy, którym to było na rękę - komercyjne stacje radiowe właśnie wkraczały na polski rynek. - Przyroda nie znosi pustki. Zapewne fakt, że "Jedynka" nie dochodziła do ponad 30 proc. terytorium kraju, umożliwił tak szybki rozwój komercyjnych rozgłośni - mówi Krzysztof Michalski, były prezes Polskiego Radia.
Zaczęto przygotowania do odbudowy gąbińskiego masztu. Zgodził się na to rząd w specjalnej uchwale, a Sejm przyjął ustawę, zobowiązującą Telekomunikację Polską do postawienia nowego kolosa. Sprawą zainteresował się ówczesny prezydent Lech Wałęsa; rząd Jana Olszewskiego powołał specjalny zespół, podpisano umowy z wykonawcami. Nic to nie dało. Mieszkańcy Gąbina i okolic rozpoczęli wielką kampanię, protestując przeciwko takim planom. - Fale radiowe szkodzą naszemu zdrowiu - oświadczyli.
Przez prasę przetoczyła się fala dyskusji pod hasłem: Szkodzą czy nie szkodzą. "Demagogia elektromagnetyczna" - pisali jedni, przypominając, że kiedy maszt padł, nikomu nic się nie stało. Właśnie dlatego, że surowe przepisy o ochronie środowiska elektromagnetycznego wymusiły wytyczenie wystarczająco dużej strefy ochronnej. "W elektromagnetycznym smogu" - odpowiadali inni, powołując się na niejednoznaczne wyniki światowych uczonych (w sześciu różnych laboratoriach prowadzono badania nad wpływem pola elektromagnetycznego na kurze embriony; w trzech przypadkach stwierdzono, że nie ma żadnego wpływu, w trzech zaś, że taki istnieje).
Polskie Radio podjęło próbę przekonania mieszkańców, że nic im nie grozi. Zamówiono kosztowne badania u specjalistów. Po dwóch latach eksperci stwierdzili: - W stanie zdrowia ludności nie stwierdza się odchyleń, które mogłyby mieć związek
z działaniem pola elektromagnetycznego emitowanego przez Radiowe Centrum Nadawcze w Konstantynowie. Ale nikogo to nie przekonało. Mieszkańcy zagrozili blokadą dróg i strajkiem. Do sądu zaskarżyli decyzję wojewody płockiego, który wyraził zgodę na odbudowę masztu. Postawili na swoim. Naczelny Sąd Administracyjny przyznał im rację (decyzja wojewody była podjęta według starego prawa budowlanego, a NSA uznał, że powinna być zgodna z nowymi przepisami).

Grozi nam śmierć
- Miałem tego dosyć. Postanowiłem już sam, bez Telekomunikacji, znaleźć nową lokalizację - mówi ówczesny prezes Polskiego Radia, Krzysztof Michalski. Rozpoczął rajd po gabinetach ministra obrony, szefa Sztabu Generalnego, ministra rolnictwa. Osobiście sprawdzał kilkanaście propozycji. Do sali gimnastycznej w Ruskim Brodzie (ówczesne woj. radomskie) na spotkanie z mieszkańcami przywiózł m.in. popularnego dziennikarza Tadeusza Sznuka. Powitały ich transparenty z napisami "śmierć!".
Znaleziono wysokie hałdy kopalni Bełchatów w gminie Kamieńsk. Wysokie położenie miało poprawić zasięg masztu. Wstępne oceny rzeczoznawców Ministerstwa Ochrony środowiska były korzystne - centrum nadawcze nikomu nie zagrozi. Ale mieszkańcy okolicznych wsi nie dali się przekonać. Zebrali kilka tysięcy podpisów pod listem protestacyjnym, który
przygotowała miejscowa "Solidarność".
Udało się dopiero na poligonie bombowym w Solcu Kujawskim koło Bydgoszczy.

Pomogło Radio Maryja
Dlaczego mieszkańcy piętnastotysięcznego miasteczka nie wpadli w panikę z powodu "elektromagnetycznego smogu"?
Maszt z jednej strony będzie wysyłał programy radiowe w świat, z drugiej przynosił pieniądze - mówił prasie burmistrz miasteczka Antoni Nawrocki. Oczywiście, nie obyło się bez protestów. Na budynku "Solidarności" zawisł nawet transparent z napisem "Nie damy uśmiercić Solca". Nie chciano toczyć wojny z mieszkańcami, więc zorganizowano referendum. Przesądziło sprawę - 66,7 proc. mieszkańców była za.
By osiągnąć tak dobry wynik, Krzysztof Michalski musiał się nieźle napracować. Do miasteczka zwoził naukowców od fizyki i medycyny. Profesor Zbigniew Wronkowski, onkolog, prostował plotki o zwiększonej zachorowalności na raka z powodu promieniowania fal radiowych. Prof. Krzysztof Dołowy, fizyk, wyjaśniał działanie nadajników. Trzeba było przekonać nawet naukowców z Torunia, że ich radioteleskop (urządzenie umożliwiające obserwację nieba za pomocą fal radiowych) nadal będzie funkcjonował bez żadnych zakłóceń. Budowę masztu wsparło nawet Radio Maryja. Dzień przed referendum o. Tadeusz Rydzyk zgodził się wyemitować godzinną audycję, w której do masztu przekonywał m.in. prymas Polski kardynał Józef Glemp. - Kto wie, czy ta audycja nie zdecydowała o naszym sukcesie - zastanawia się Michalski.

Więcej kiosków z piwem
Mieszkańców Solca przekonały też zapewne zobowiązania radia, które postanowiło ofiarować gminie 3,5 mln zł na inwestycje związane ze służbą zdrowia oraz sportem. Przychodnię rejonową wyposażono w sprzęt rentgenowski,
a miejscowi dostali pierwszeństwo przy zatrudnieniu w budowie dróg dojazdowych i wykonaniu linii energetycznych.
Radio zapewniło, że zadba o promocję miasteczka. Wkrótce w siedzibie samorządu gminnego wyłożono księgę życzeń, do której mieszkańcy wpisywali, gdzie powinny trafić "radiowe" pieniądze. Niektórzy chcieli halę sportową z basenem, inni fabrykę, by znaleźć w niej pracę, jeszcze inni mieszkania. Byli też tacy, którzy nic nie wpisali, ale oczekiwania mieli bardzo konkretne.
- Ja to bym chciał, aby na każdym rogu stał kiosk z piwem i by zasiłek dla bezrobotnych był trzy razy wyższy - wyznał jednej z gazet pewien mieszkaniec Solca.
Za 50 mln złotych rozpoczęto budowę centrum nadawczego. W części sfinansował ją budżet państwa (10 mln zł), a resztę opłacili słuchacze, płacąc abonament radiowo-telewizyjny. Po prawie 14 miesiącach na 74-hektarowej polanie w środku lasu stanęły dwa maszty 330 - i 289-metrowy. Nadajniki francuskiej firmy Thomcast (1000 kW) mają zapewnić pokrycie całego kraju i bliskiej zagranicy, a nocą będą miały jeszcze większy zasięg.
Mieszkańcy z okolic Gąbina nie żałują, że pieniądze nie trafią do ich gminy i nadal nie są przekonani do masztu.
- Nie wszystko można za pieniądze kupić. Ani zdrowia, ani życia się nie kupi - mówi Janusz Kiełbasa ze Stowarzyszenia Ochrony Życia Ludzi przy Najwyższym Maszcie Europy.

Luiza Zalewska
Zaletą fal długich jest możliwość odbioru programu na jednej tylko częstotliwości na dużym obszarze. Na przykład, jadąc po całym kraju nie musimy co kilkadziesiąt kilometrów kręcić gałką w radioodbiorniku, bo wszędzie "Jedynka" jest obierana na częstotliwości 225 kHz. Inaczej jest ze stacjami nadającymi na falach UKF - by były słyszane na dużym obszarze, muszą mieć co najmniej kilka częstotliwości i w rezultacie trudniej je odnaleźć. Długie fale mają też jeszcze jeden plus - odbiera je praktycznie każdy odbiornik, nawet bez anteny. Mają jednocześnie poważną wadę - są wyłącznie monofoniczne. - I dlatego dla melomanów nadawana w ten sposób muzyka koncertowa nie nadaje się do słuchania - przyznaje zastępca dyrektora I programu Robert Lidke. Problem ten rozwiąże w przyszłości cyfryzacja. Sprzęt zamontowany w Solcu Kujawskim będzie można zmodyfikować, co umożliwi przejście z emisji analogowej na cyfrową. Poprawi to jakość dźwięku i zwiększy liczbę przekazywanych informacji oraz dodatkowych usług, podobnie jak w telewizji cyfrowej. Wówczas "Jedynka" będzie miała i duży zasięg, i będzie stereofoniczna. Najpierw jednak międzynarodowe organizacje muszą ustalić częstotliwości dla tych fal, by zapobiec bałaganowi w eterze.

Miałeś, człeku, wielki maszt.

Spotkany przypadkowo na ulicy gąbińskiej mężczyzna powiada. - Kiedy jeszcze 10 lat temu ktoś mówił na Gąbin "Głąbin" - silnie się na niego obrażałem. Po całej tej hecy z masztem - już nie.
- Przedstawi się pan?
- Coś pan? Żeby mi oczy wydrapali?

Gmina i miasto Solec Kujawski z nowego Centrum ma korzyści wymierne i te prestiżowe, których na złotówki przeliczyć się nie da. Do korzyści wymiernych należy zaliczyć:

27 osób pracujących przy eksploatacji dwóch masztów nadawczych, mechanika, zaopatrzeniowca, pracownika gospodarczego, obsługi biura i ochrony.
Publiczne radio objęło patronatem solecką służbę zdrowia: zakupiło aparaturę rendgenowską, mammograf i inne urządzenia. Można było przenieść do lamusa starą wysłużoną aparaturę.
Polskie Radio zobowiązało się ponadto do wpłacenia kwoty 3,5 miliona złotych na rzecz rozwoju kultury, sportu i wypoczynku, partycypowało w części budowy hali widowiskowo - sportowej.
Radio płaci niemały (np. w roku 1999 ok.325 tysięcy złotych) podatek od działki zajmowanej przez RCN.

Solec Kujawski przestał być anonimową, nikomu w kraju nieznaną miejscowością. W roku 2000 już po raz czwarty odbyła się tu bardzo lubiana i popularna w Polsce impreza "Lato z Radiem", do miasta przyjechali znani artyści z pierwszych stron gazet. Młodzież z soleckich i okolicznych liceów mogła uczestniczyć w warsztatach dziennikarskich z udziałem znanych osobistości radiowych i telewizyjnych. Tadeusz Sznuk, Roman Czejarek, Paweł Sztompke i inni mogli zaszczepić w młodzieży dziennikarskiego bakcyla.

Czy to mało?

A można to było osiągnąć także w Gąbinie. Niestety, o Gąbinie nikt dziś w Polsce już nie pamięta.

(JTJ na podstawie art. prasowych)